Búgin Kemel Toqaevtyń týǵan kúni: Qazaq detektiviniń negizin qalaǵan qalamger týraly ne bilemiz?

Búgin Kemel Toqaevtyń týǵan kúni: Qazaq detektiviniń negizin qalaǵan qalamger týraly ne bilemiz?
Kemel Toqaev. Foto: "Ana tili" gazeti

Búgin, 2 qazan – belgili jazýshy, jýrnalist, soǵys ardageri jáne qazaq ádebietindegi detektiv janrynyń damýyna airyqsha úles qosqan Kemel Toqaevtyń týǵan kúni. Qalamger 1923 jylǵy 2 qazanda Almaty oblysynyń Qaratal aýdanynda dúniege kelgen, dep habarlaidy dalanews.kz.

Kemel Toqaevtyń esimi qazaq ádebietindegi shytyrman oqiǵaly jáne detektivtik shyǵarmalarmen tyǵyz bailanysty. Onyń shyǵarmashylyǵy qylmys pen tergeýdi ǵana emes, adam minezin, qoǵamdaǵy jaýapkershilik pen ádildik máselelerin de qamtydy. Zertteýshiler onyń eńbekterin qazaq ádebietindegi detektiv janrynyń qalyptasýyndaǵy mańyzdy kezeń retinde baǵalaidy.

Kemel Toqaev kim?

Kemel Toqaev – jazýshy, jýrnalist jáne Ekinshi dúniejúzilik soǵysqa qatysqan maidanger. Ol bozbala shaǵynda ásker qataryna alynyp, Stalingrad maidanynda soǵysqan. Keiin Ýkraina, Belarýs jáne Polsha aýmaǵyndaǵy áskeri operatsiialarǵa qatysqan. Soǵys kezinde birneshe ret jaralanyp, elge oralǵan.

Maidandaǵy erligi úshin ol I jáne II dárejeli "Otan soǵysy" ordenderimen, "Erligi úshin" jáne "Stalingradty qorǵaǵany úshin" medaldarymen marapattalǵan.

Soǵystan keiin Kemel Toqaev joǵary bilim alyp, jýrnalistika salasyna keldi. Ol "Leninshil jas", Jambyl oblystyq gazeti, "Qazaqstan pioneri", "Sotsialistik Qazaqstan» sekildi basylymdarda eńbek etken. Keiin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń "Jarshysy" basylymynda uzaq jyl qyzmet atqardy.

Kemel Toqaev – Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń ákesi. Prezidenttiń resmi ómirbaianynda ol Uly Otan soǵysyna qatysqan, belgili jazýshy jáne qazaq ádebietindegi detektivti-oqiǵaly janrdyń negizin qalaýshylardyń biri retinde kórsetilgen.

Qazaq detektiviniń negizin qalaǵan qalamger

Kemel Toqaevtyń alǵashqy shyǵarmalar jinaǵy "Juldyzdy joryq" 1954 jyly jaryq kórdi. Keiin jazýshy "Qys qarlyǵashy", "Arnaýly tapsyrma", "Túnde atylǵan oq", "Qastandyq", "Sarǵabanda bolǵan oqiǵa", "Tańbaly altyn", "Sońǵy soqqy", "Soldat alysqa ketti", "Uiasynan bezgen qus" sekildi shyǵarmalar jazdy.

Onyń týyndylarynda tergeýshiler men quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń jumysy, qylmystyń sebepteri, adam psihologiiasy men qoǵamdaǵy moraldyq tańdaý keńinen sýretteledi.

Ádebiettanýshylar Kemel Toqaev shyǵarmalaryndaǵy tergeý jelisi, keiipkerler psihologiiasy jáne oqiǵa qurý tásilin arnaiy zerttep keledi. Onyń "Qastandyq" jáne "Soldat soǵysqa ketti" shyǵarmalary álem ádebietindegi detektiv janry úlgilerimen salystyrylyp taldanǵan.

"Túnde atylǵan oq" jáne basqa tanymal shyǵarmalary

Kemel Toqaevtyń oqyrmanǵa keńinen tanylǵan shyǵarmalarynyń biri – «Túnde atylǵan oq». Bul shyǵarma 1971 jyly jeke kitap bolyp jaryq kórgen.

Sondai-aq onyń "Sońǵy soqqy" romany 1981 jyly, "Soldat alysqa ketti" jáne "Uiasynan bezgen qus" romandary 1983 jyly jaryq kórdi. Jazýshy "Qyzyl komissar", "Qylmysker kim?" jáne "Siqyrly syrlar" atty pesalardyń da avtory.

Kemel Toqaevtyń kitaptary birneshe ret qaita basylyp, qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen.

Maidannan ádebietke kelgen taǵdyr

Jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy áskeri taqyryptyń tereń bolýy onyń óz ómir jolymen tikelei bailanysty. Ol soǵysty syrttai baqylaǵan qalamger emes, maidan dalasyn ózi kórgen jaýynger edi.

Sondyqtan onyń áskeri taqyryptaǵy shyǵarmalarynda jaýynger taǵdyry, qorqynysh, jaýapkershilik, dostyq pen Otan aldyndaǵy borysh sekildi máseleler jii kórinis tabady.

Zertteýshiler Kemel Toqaevtyń ómir jolyn "el múddesin maidanda qarýmen, beibit kúnde qalammen qorǵaǵan" tulǵanyń ǵumyry retinde sipattaidy.

Kemel Toqaev qashan qaitys boldy?

Kemel Toqaev 1986 jylǵy 6 qazanda 63 jasynda ómirden ótti. Onyń shyǵarmalary keiingi jyldary birneshe ret qaita basylyp, jazýshynyń ádebi murasy zertteý nysanyna ainaldy.

Búginde Kemel Toqaev qazaq ádebietindegi detektiv janrynyń qalyptasýyna jol ashqan qalamgerlerdiń biri retinde atalady. Onyń shyǵarmalary ádebiet tarihynda ǵana emes, qazaq jýrnalistikasy men soǵys taqyrybyndaǵy prozada da ózindik orynǵa ie.