Qazaqstannyń halyqaralyq sharttardyń qoǵamdyq monitoringi ortalyǵynyń (QHShQMO) direktory Galina Moiseenko Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń (EQYU) rásimderiniń ashyqtyǵyna, halyqaralyq baǵalaýlardyń ózara salystyrmalylyǵyna jáne Varshavadaǵy Adami ólshem jónindegi konferentsiiada azamattyq qoǵamnyń qanshalyqty ókildik etetinine kúmán keltirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshy Facebook-tegi jazbasynda halyqaralyq quqyq qorǵaý tetikteriniń jumysyndaǵy qaishylyqtarǵa nazar aýdardy. Onyń pikirinshe, ondaǵan jyl boiy túrli elderdegi adam quqyqtarynyń saqtalýyna baǵa berip kele jatqan uiymnyń ózi tekseriske daiyn bolýy tiis, bul ásirese uiymnyń ózi qoldanatyn ádister men qabyldaityn sheshimderge tikelei qatysty.
Osy turǵydan alǵanda G.Moiseenko sailaýdy baiqaý men onyń aýqymyndaǵy aiyrmashylyqty eń kórnekti mysaldardyń biri ekenin alǵa tartty. Máselen, 2024 jyly Ulybritaniiada ótken parlamenttik sailaýǵa baiqaý júrgizý úshin EQYU-nyń Demokratiialyq institýttar men adam quqyqtary jónindegi biýrosy (DIAQB) bar bolǵany bes sarapshy jiberse, 2025 jyly Qyrǵyzstandaǵy sailaýdy baiqaý úshin 300 qysqa merzimdi baqylaýshyny jiberýdi suraǵan. Sarapshy keltirgen málimetterge sáikes, 2026 jylǵy tamyzda Qazaqstandaǵy Quryltai sailaýynda DIAQB-nyń 206 baiqaýshysy jumys istegen.
«Bir memleket úshin bes sarapshy jetkilikti dep tanylyp, al ekinshisine júzdegen baiqaýshy ne úshin qajet bolatynyn qandai talaptar aiqyndaidy jáne olar qanshalyqty ádiletti?» – dep tańyrqady sarapshy.
Sonymen qatar, ol taqqan min baiqaýshylar missiialarynyń sanymen ǵana shektelmeidi, halyqaralyq qorytyndylardyń mazmunyn da qamtidy. G.Moiseenkonyń aitýynsha, túrli elderde kezdesetin uqsas máselelerge múlde árqily baǵa berilýi múmkin. Ol bir elderge qatysty ustamdy tujyrymdar qoldanylsa, postkeńestik memleketterge baǵyttalǵan syn áldeqaida ótkir sipat alatynyn jetkizdi.
Ásirese sarapshy 5-15 qazan aralyǵynda ótip jatqan Adami ólshem jónindegi Varshava konferentsiiasyn qatty synǵa aldy. Onyń baǵalaýynsha, halyqaralyq dialog ornatý úshin qurylǵan bul alań is júzinde jyl saiyn memleketterge negizi joq kiná taǵylatyn orynǵa ainalǵan. Sonymen birge, qatysýshylarǵa halyqaralyq minber usynǵanymen, EQYU óz moinyna málimdemelerdiń mazmunyna qatysty eshqandai jaýapkershilik almaidy. Óitkeni mundai málimdemeler uiymnyń resmi ustanymy bolyp sanalmaidy.
«Is júzinde bul alańdy beiresmi túrde EQYU aiasynda memleketterge «aiyp taǵýdan aldyna jan salmaityndardyń kásipqoi klýby» dep ataýǵa bolady», – dedi G.Moiseenko.
Konferentsiiaǵa qatysýshylardyń quramy da onyń kóńilinen shyqpaidy. Sarapshynyń aitýynsha, halyqaralyq alańdarda jyl saiyn negizinen úkimettik emes sektordyń bir top ókili sóz sóileidi, al qoǵamdyq uiymdardyń keń aýqymdy bóligi is júzinde shektelgen, kóp jaǵdaida olarǵa ýaqyt berilmeidi.
«Nelikten keibir taqyryptar jyldar boiy halyqaralyq deńgeide keńinen talqylanyp, al basqalary nazardan tys qalady? Shyntýaitynda týra sol bir top adamdar qaita-qaita shyǵyp, «kásipqoi» synshylarǵa ainalyp otyr», – dep jazady ol.
Osy turǵyda G.Moiseenko úkimettik emes uiymdardy shetelden qarjylandyrý máselesin de kóterdi. Ol keltirgen málimetterge sáikes, 2024 jyly Qazaqstannyń 218 jeke jáne zańdy tulǵasy shetelden jalpy somasy 27,2 mlrd teńge kóleminde qarajat alǵan. Sarapshynyń pikirinshe, quqyq qorǵaý jobalaryn kim qarjylandyratynyn, olardyń taqyryptyq baǵytyn kim aiqyndaitynyn jáne nátijelerin kim baǵalaitynyn ashyq talqylaý qajet.
Sóziniń sońynda sarapshy halyqaralyq baiqaý ádisnamasyn táýelsiz tekserýge, memleketterdi baǵalaýdyń biryńǵai talaptaryn engizýge, úkimettik emes uiymdardy qarjylandyrýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge jáne azamattyq qoǵamnyń keń aýqymdy ókildigin qalyptastyrýǵa shaqyrdy.
«Halyqaralyq institýt ózi qoldanatyn ádisnamanyń sapasyna qatysty suraqtarǵa daiyn bolyp, óz bedelin qorǵanýdyń quralyna ainaldyrmaýy kerek», – dep túiindedi Galina Moiseenko.
