Qazaqstan mys kontsentratyn óndirýmen jáne ony eksporttaýmen ǵana shektelmei, shikizatty el ishinde óńdeýge basymdyq berýi kerek. Professor Ómirserik Baikenjenov mys kontsentratyn óńdeý tarifin aiqyndaityn ádisteme tóńiregindegi pikirtalasqa qatysty osyndai pikir bildirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Onyń aitýynsha, bul máseleni bir ǵana qyzmettiń baǵasyna qatysty daý dep qarastyrý durys emes. Onyń arǵy jaǵynda Qazaqstannyń bolashaqta qandai mys ónerkásibin qalyptastyrǵysy keletini týraly mańyzdy tańdaý tur.
"Qazaqstan mys kontsentratyn óndirýmen jáne eksporttaýmen ǵana shektele me, álde shikizatty el ishinde óńdep, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýdy damyta ma? Negizgi másele – osy", – deidi professor.
Bul másele qazir erekshe ózekti. Álemdik naryqta mys kontsentratyn óńdegeni úshin tólenetin aqy tarihi eń tómengi deńgeige tústi. Osy tusta Qazaqstan aldyna óńdeý deńgeii joǵary ónim óndirisin ulǵaitý mindetin qoiyp otyr.
Memleket ortaq ereje belgileýge quqyly
Baikenjenovtiń sózinshe, tarifti aiqyndaý ádistemesiniń tikelei quqyqtyq negizi bar. 2026 jyly Ónerkásip jáne qurylys ministrligine mys kontsentratyn óńdeý tarifin esepteý ádistemesin ázirlep, bekitý ókilettigi berilgen. Bul shara memlekettiń jalpy ónerkásiptik saiasatyna sai keledi.
Professor Konstitýtsiiada jer qoinaýy men tabiǵi resýrstardyń halyqqa tiesili ekeni, al memleket menshik quqyǵyn halyq atynan júzege asyratyny jazylǵanyn eske saldy.
Onyń paiymynsha, bul qaǵida shikizat eksportyna tyiym salý kerek degendi bildirmeidi. Alaida memleket tabiǵi resýrstardyń elge tek óndirýden túsetin tabys emes, óńdeý kásiporyndaryn, investitsiiany, jumys oryndaryn jáne ónerkásiptik damýdy qamtamasyz etýine jaǵdai jasaýǵa quqyly.
"Resýrstyq baza Qazaqstannyń uzaqmerzimdi múddesine qyzmet etýi kerek. Jer qoinaýynan tabys alýmen ǵana shektelmei, shikizatty óńdeý arqyly qosymsha qun qalyptastyrý qajet", – dep jazdy ol.
Bul baǵyt «Ónerkásiptik saiasat týraly» zańda da qarastyrylǵan. Qujatta shikizattyq modelden birtindep bas tartý, óńdeý óndirisin tereńdetý jáne qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarý mindetteri belgilengen. Zańnyń 60-babynda óńdeý ónerkásibi kásiporyndaryn otandyq shikizatpen qamtamasyz etýdiń arnaiy tetigi kózdelgen.
Professor Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń:
"Joǵary deńgeide óńdelgen ónim óndirý shikizat eksportynan kommertsiialyq turǵydan anaǵurlym tartymdy bolýy kerek", - degen 2026 jyly aitqan sózin de keltirdi.
Baikenjenovtiń pikirinshe, jańa ádistemeniń maqsaty – kontsentratty ákimshilik jolmen elde ustap qalý nemese ken óndirýshilerdiń tabysyn metallýrgiialyq kásiporyndarǵa bólip berý emes. Ol óndirý salasynyń investitsiialyq tartymdylyǵyn saqtai otyryp, Qazaqstandaǵy óńdeý kásiporyndarynyń jumys isteýine, jańǵyrtylýyna jáne jańa qýattar ashýyna múmkindik beretin túsinikti ekonomikalyq orta qalyptastyrýǵa tiis.
Álemdegi nóldik mólsherleme óńdeý tegin degen sóz emes
Pikirtalastaǵy negizgi máseleniń biri – álemdik Treatment Charge nemese kontsentratty óńdeý aqysy. Bul kórsetkish keide mys balqytýdyń naqty quny retinde qabyldanady. Alaida professor mundai túsiniktiń qate ekenin aitady.
Óńdeý aqysy negizinen naryqtaǵy kontsentrat kólemi men ony óńdeitin zaýyttardyń qýatyna bailanysty qalyptasady. Eger shikizat tapshy bolsa, zaýyttar kontsentrat úshin ózara básekege túsip, óńdeý aqysyn tómendetedi.
Halyqaralyq energetika agenttiginiń málimetinshe, 2026 jyly álemdik jyldyq etalondyq óńdeý aqysy tonnasyna nól dollar deńgeiinde belgilengen. Al jedel naryqtaǵy kórsetkish 2024 jyldan beri teris mánde qalyp otyr.
Buǵan Qytaidaǵy mys balqytý qýatynyń kúrt artýy da áser etken. 2005 jyldan keiin álemde iske qosylǵan jańa mys balqytý qýatynyń 90 paiyzdan astamy Qytaiǵa tiesili. 2025 jylǵa qarai eldiń úlesi dúniejúzindegi jalpy qýattyń shamamen jartysyna jetken.
"Óńdeý aqysy nólge túskenimen, zaýyttyń shyǵyny joiylmaidy. Elektr energiiasyna, qyzmetkerlerge, jóndeýge, ekologiialyq sharalar men óndiristi jańǵyrtýǵa báribir qarajat qajet. Sondyqtan álemdik kórsetkishti óńdeýdiń ózindik quny dep tikelei qabyldaýǵa bolmaidy", – dep túsindirdi professor.
Onyń sózinshe, mys óndirý kezinde alynatyn altyn, kúmis, kúkirt qyshqyly siiaqty ilespe ónimder kásiporyn ekonomikasyna qoldaý kórsete alady. Alaida olardan túsetin kiris taza paida sanalmaidy. Bul ónimderdi bólip alý men óndirý de qosymsha jabdyqty, energiiany jáne shyǵyndy qajet etedi.
Zaýyttardy jańǵyrtýǵa qarjy qajet
Ómirserik Baikenjenov metallýrgiialyq zaýyttardy ondaǵan jyl boiy tek aǵymdaǵy jóndeýdiń esebinen paidalaný múmkin emes ekenin atap ótti. Kásiporyndarǵa jabdyqtardy jańartý, óndiristi avtomattandyrý, ekologiialyq jobalardy iske asyrý jáne jańa qýattar salý úshin turaqty investitsiia kerek.
Sondyqtan óńdeý qunyn esepteý kezinde investitsiialyq shyǵyndardy eskerý qisyndy. Biraq mundai tetik ashyq ári tekseriletin talaptarǵa negizdelýge tiis.
"Investitsiia naqty kásiporyn men naqty jobaǵa qatysty bolýy kerek. Jumsalǵan qarajat qujattarmen rastalyp, onyń qaitarylatyn merzimi anyq kórsetilýge tiis. Osyndai talaptar ǵana investitsiialyq tetikti kásiporynnyń tiimsiz jumysyn óteý quralynan ajyratady", – deidi ol.
Ken óndirýshilerdiń múddesi de eskerilýge tiis
Professor ken óndirýshi kompaniialardyń kontsentratty óńdeý qunyn azaityp, ónimin tiimdi naryqqa satý múddesi baryn da joqqa shyǵarmaidy. Sondyqtan ishki tarif barlyq naryq qatysýshysyna túsinikti jáne ekonomikalyq jaǵynan negizdelgen bolýy kerek.
Onyń aitýynsha, tarif qolmen belgilenbei, tekserilgen shyǵyndar, naqty investitsiialyq bólik jáne barlyq jetkizýshige ortaq qaǵidalar negizinde eseptelýge tiis. Bul talaptar ózara bailanysty kompaniialarǵa da, táýelsiz jetkizýshilerge de birdei qoldanylýy qajet.
Sonymen birge óńdeý salasynyń ekonomikasyn da eskerý mańyzdy. Eger otandyq zaýyttardyń tabysy álemdik óńdeý aqysynyń kúndelikti qubylýyna tolyq táýeldi bolsa, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý men jańa óndiris oryndaryn salý investorlar úshin tiimsiz bolyp qalýy múmkin.
"Memlekettiń mindeti – bir tarapty ekinshisiniń esebinen qoldaý emes. Ken óndirý men óńdeý salasynyń qatar damýyna múmkindik beretin boljamdy ereje qalyptastyrý", – dedi professor.
Shikizattyq artyqshylyq ónerkásiptik múmkindikke ainalýy kerek
Baikenjenovtiń pikirinshe, jer qoinaýynyń halyqqa tiesili bolýy memlekettiń shikizat eksportyna mindetti túrde tyiym salýyn bildirmeidi. Bul qaǵidanyń ekonomikalyq máni áldeqaida keń: tabiǵi resýrstar el úshin uzaqmerzimdi qundylyq qalyptastyrýy qajet.
Oǵan shikizat óndirýden túsetin tabyspen qatar, óńdeý qýattary, investitsiia, jańa jumys oryndary, injenerlik biliktilik jáne óndiristiń kelesi satylaryn damytý múmkindigi kiredi.
"Másele búgingi paidany naryq qatysýshylary arasynda qaita bólý týraly emes. Másele – Qazaqstan keleshek urpaqqa qandai ónerkásip qaldyrady degen saýalda. Ádisteme elimizdiń tabiǵi artyqshylyǵyn uzaqmerzimdi ónerkásiptik basymdyqqa ainaldyrýǵa múmkindik beredi", – dep qorytyndylady Ómirserik Baikenjenov.
